«Людзей з дыпломамі поўна, а кампетэнтных няма». Беларусь не выканала патрабаванняў дарожнай карты Балонскага працэсу

«Людей с дипломами полно, а компетентных нет». Беларусь не выполнила требования дорожной карты Болонского процесса

Беларусь далучылася да Балонскага працэсу у 2015 годзе на ўмовах выканання ў бліжэйшай перспектыве дарожнай карты. «Народная Воля» даведалася, якія патрабаванні за гэты час краіна не выканала, і якая будучыня яе чакае ў Еўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі.

Балонская дэкларацыя, якая стала пачатковай кропкай збліжэння еўрапейскіх сістэм вышэйшай адукацыі, была падпісаная ў 1999 годзе.

- Гэта не быў запыт саміх універсітэтаў у глыбокай рэформе адукацыі. Гэта, хутчэй, запыт грамадства, а не акадэмікаў у адказ на масавасць вышэйшай адукацыі, - распавядае сябра грамадскага Балонскага камітэта Уладзімір Дунаеў. - Другая палова 20 стагоддзя - перыяд глыбокага крызісу, калі старыя мадэлі вышэйшай адукацыі сталі бескарыснымі. Калі раней 5-10% моладзі атрымлівалі дыпломы, то з сярэдзіны 20 стагоддзя ў ВНУ ідзе вялікая частка моладзі. У Беларусі гэта больш за 90%. Гэта спараджае крызіс сістэмы адукацыі, таму што сістэма не гатовая навучаць ўсіх. Калі раней адбіралі лепшых, то тут аказваецца, што трэба вучыць ўсіх.

Менавіта ў адказ на гэты выклік, як і на некаторыя іншыя (фарміраванне адзінага рынку працы, канкурэнцыя паміж сістэмамі вышэйшай адукацыі) паўстаў Балонскі працэс.

- Кожная нацыянальная сістэма адукацыі зацікаўлена ў тым, каб выкарыстаць гэты агульнаеўрапейскі вопыт у інтарэсах уласных грамадзян. Краіны дамовіліся, што будуць прымаць агульназначныя рашэнні, якія трэба будзе выконваць. Ёсць краіны, якія не вельмі ахвотна выконваюць тыя ці іншыя рашэнні, але калі краіна выказвае жаданне ўступіць у Балонскі працэс, то выказвае жаданне прыняць нормы і каштоўнасці Еўрапейскай прасторы, пад якімі яна падпісваецца.

"Тры асноўных праблемных пункта: не акадэмічнай свабоды, няма універсітэцкай аўтаноміі, няма паўнавартаснага ўдзелу студэнтаў у кіраванні універсітэтам."

Аб уступленні Беларусі ў Балонскі працэс

Беларусь стала ўдзельнікам Балонскага працэсу ў 2015 як першая краіна, якую прынялі на ўмовах рэфармавання сістэмы вышэйшай адукацыі. Трапіла яна туды не з першай спробы.

- Калі быў зроблены першы фармальны крок для ўступлення ў Балонскі працэс у 2011 годзе, быў скептыцызм наконт таго, ці збіраецца краіна выконваць тыя патрабаванні, якія перад ёй ставіліся, - нагадвае Дунаеў. - Міністр адукацыі Радзькоў за год да гэтага сказаў, што далучацца мы будзем, але нічога змяняць не збіраемся. Такая парадаксальная заява не спрыяла даверу да Беларусі. Тады наш Балонскі камітэт падрыхтаваў альтэрнатыўны нацыянальнаму даклад, у якім паказаў, што Беларусь не гатовая да ўступлення. Прыём краіны быў адкладзены да 2015, каб Беларусь вызначылася, ці збіраецца яна на самай справе далучацца да Балонскага працэсу. Еўрапейскія чыноўнікі казалі, што, можа, Беларусі туды і не трэба. Ёсць краіны, якія супрацоўнічаюць з Еўрапейскімі ўніверсітэтамі, але ў працэс не ўступаюць. Да прыкладу, Ізраіль. Але Беларусь настойвала на тым, што яна гатовая ўступіць. У 2012, калі было адмоўлена ў прыняцці, вызначылі тры асноўныя праблемныя пункты: няма акадэмічнай свабоды, няма універсітэцкай аўтаноміі, няма паўнавартаснага ўдзелу студэнтаў у кіраванні універсітэтам.

У 2015 Беларусі прапанавалі ўступіць у Балонскі працэс на ўмовах дарожнай карты. У гэтым дакуменце прапісаны задачы рэфармавання адукацыі.

- Адзначу, што не міністр адукацыі даваў абавязацельствы выконваць гэтыя ўмовы. Гэта абавязацельствы краіны, а не Міністэрства адукацыі, - адзначыў эксперт. - І Беларусь падпісала дарожную карту, якую павінна выконваць. Ёй далі на гэта тры гады. Тэрміны прайшлі.

Са слоў эксперта грамадскага Балонскага камітэта Паўла Церашковіча, праціўнікі Балонскага працэсу ў Беларусі ёсць.

- Яны кажуць, маўляў, навошта нам гэта, паглядзіце, колькі ў нас айцішнікаў, - распавёў Церашковіч. - «Наша сістэма адукацыі - адна з лепшых». Можна сцвярджаць, што беларускія хакеісты - лепшыя ў свеце, але гэтаму ніхто не паверыць. Ёсць спаборніцтвы, якія паказваюць узровень каманд. Тое ж датычыцца і сістэмы адукацыі. Ёсць самы прэстыжны рэйтынг ВНУ Times Higher Education Ranking, у які трапіў толькі адзін беларускі універсітэт. БДУ размяшчаецца ў прамежку паміж 800 месцам і 1000. Суседзі БДУ - Beijing Jiaotong University ў Пекіне і Birla Institute of Technology and Science ў Індыі. Вось прыкладна наша месца. Да прыкладу, у рэйтынгу ёсць 11 польскіх універсітэтаў, пяць украінскіх, два літоўскіх, два латвійскія, два эстонскіх. Ісландыя, у якой насельніцтва менш, чым у Фрунзенскім раёне Мінска, прадстаўлена універсітэтам, які знаходзіцца ў чацвёртай сотні рэйтынгу.

Што патрабавалася зрабіць

Міжнародная кансультатыўная група на працягу трох гадоў адсочвала выкананне Беларуссю сваіх абавязацельстваў. Са слоў Дунаева, асноўныя патрабаванні зводзіліся да некалькіх пунктах.

- Павінен быць механізм узаемадзеяння адукацыі і рынку працы, які працуе ва ўсёй Еўропе, акрамя Беларусі, якая да гэтага часу жыве па тарыфна-кваліфікацыйных даведніках савецкага часу, - распавёў эксперт. - Больш за тое, Беларусь падпісала Лісабонскую канвенцыю і зацвердзіла яе ўказам прэзідэнта ў 2002 годзе. Гэта тыя крытэрыі, на аснове якіх прызнаюцца дыпломы Беларусі ў іншых краінах і наадварот. Але вынікаў пакуль няма.

Яшчэ адно патрабаванне - празрыстасць адукацыі.

- Зараз выпускнік атрымлівае дадатак да дыплома ў выглядзе паперкі, якая нікому нічога не кажа. А гэта павінна быць падрабязным апісаннем таго, што вы вывучалі і якія веды атрымалі ў выніку. І выдаецца яна на ангельскай мове, - адзначыў Дунаеў. - Калі трапляеце за мяжу, працадаўца зможа зразумець, што вы паспелі вывучыць ва універсітэце. Гэта ёсць ва ўсіх краінах, акрамя Беларусі, якая абяцала зрабіць гэта яшчэ ў 2011. Міністэрства адукацыі нават паказвала макет гэтага прыкладання. Далей макета справа не пайшла.

Беларусь таксама мусіць адмовіцца ад сістэмы размеркавання і выкарыстоўваць еўрапейскія напрацоўкі па падвышэнню ўзроўню працаўладкоўваемасці. Звяртаецца ўвага і на больш справядлівыя ўмовы фінансавай падтрымкі студэнтаў. Ільготныя крэдыты ў Беларусі існуюць толькі для студэнтаў дзяржаўных ВНУ. Калі вучыцеся ў прыватным, то такі крэдыт вам не даступны. Гэта абсалютна відавочная дыскрымінацыя. Плюс у універсітэтаў павінна быць аўтаномія.

Што было зроблена

Нічога. Са слоў чальца грамадскага Балонскага камітэта, гіпатэтычна яшчэ могуць быць рэалізаваны (але не факт, што будуць) толькі два пункты дарожнай мапы:

- Пункт першы - тры цыкла адукацыі (бакалаўрыят, магістр і доктар). Другі - нармальны дадатак да дыплома. Ёсць надзея, што гэта будзе выканана. Але мы зараз гаворым пра імплементацыю ў заканадаўства, аб рэалізацыі на практыцы тут гаворка не ідзе. Усё астатняе, акрамя гэтых двух пунктаў, застаецца без прагрэсу. Што тычыцца размеркавання, то сітуацыя толькі пагаршаецца. Калі раней не гаварылі голасна, што забараняецца выдаваць свабодныя дыпломы, то цяпер віцэ-прэм'ер публічна і прама пра гэта кажа.

Пра што можна казаць, калі ў нас да гэтага часу існуе артыкул 193-1 Крымінальнага кодэксу (Незаконныя арганізацыя дзейнасці грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыі ці фонду альбо ўдзел у іх дзейнасці. - «НВ»)? Міністэрства адукацыі дае справаздачу, што ў краіне 2500 студэнцкіх арганізацый, у склад якіх уваходіць больш за 70000 студэнтаў. Пры гэтым зарэгістраваныя 100-200 арганізацый. 70000 студэнтаў ходзяць пад артыкулам, не падазраючы пра гэта. Гэта інструмент, які існуе толькі ў Беларусі. Нават, прабачце, ў Туркменістане толькі адміністрацыйная адказнасць за дзейнасць ад імя незарэгістраванай арганізацыі. Усё гэта выглядае поўнай недарэчнасцю асабліва на фоне абавязацельстваў па далучэнні Беларусі да Балонскага працэсу.

Аб Маскевічу, Жураўкову, Тозіку і Карпенке

Хоць адказнасць за выкананне дарожнай карты ляжыць на многіх ведамствах, Дунаеў лічыць, што многае залежыць ад канкрэтных людзей.

- Я аддаю належнае людзям, якія, нават рызыкуючы сваёй кар'ерай, прыкладвалі намаганні для мадэрнізацыі беларускай адукацыі, - падзяліўся Дунаеў. - Маю на ўвазе міністра адукацыі Маскевіча, які падрыхтаваў ўступленне ў Балонскі працэс. І міністр Жураўкоў рабіў нямала, каб мы прасунуліся ў рэалізацыі дарожнай карты. У 2016, выступаючы на ​​круглым стале для кіраўніцтва універсітэтаў Беларусі, Жураўкоў казаў, што ніякіх перспектыў для Беларусі па-за Балонскага працэсу няма. Прычым сказана гэта было адразу пасля таго, як Лукашэнка казаў пра непатрэбнасць Балонскага працэсу, што ён шкодны і г.д. Можа, гэта таксама паўплывала на рашэнне змяніць міністра. Назаву яшчэ віцэ-прэм'ера Тозіка. Прычым гэтых людзей нельга западозрыць у нелаяльнасці. Але Тозік таксама нямала зрабіў, каб паспрабаваць рэфармаваць вышэйшую адукацыю. Ён стараўся, зрабіў так шмат, што, мабыць, яго таксама прыйшлося адправіць у адстаўку. Але, думаю, ніякіх рызыкаў ў цяперашняга міністра адукацыі пазбавіцца паста за спробы мадэрнізаваць сістэму няма. Гэта вельмі прыдатны чалавек, каб паставіць крыж на Балонскім працэсе.

У выніку

- Можна сказаць пра тое, што Беларусь не выканала і, падобна, не выканае свае абавязальніцтвы, - пракаментаваў Дунаеў. - Гэта было чакана. Але ёсць некалькі рэчаў, якія робяць вынікі нашага ўдзелу ў Еўрапейскім прасторы вышэйшай адукацыі яшчэ больш сумнымі. Беларускі бок сам не разумее, чаго ён хоча. Прынцып такі: «мы не робім тое, што абяцалі, бо не разумеем таго, што абяцалі». Спробы дапамагчы Беларусі зразумець, што і як трэба рабіць, сустракаюць адрыньванне з беларускага боку. У дакладзе міжнародных экспертаў сказана, што сустрэчы з беларускімі прадстаўнікамі праводзіліся. Але беларускі бок адмаўляецца ад экспертнай дапамогі. Гэта самы сумны вынік. Бо ад гэтага пакутуюць не толькі чыноўнікі (гэта было б паўбяды), але і ўсё грамадства. Мне здаецца, што беларускі бок вядзе сябе вельмі недальнабачна і неабдумана.

З пункту гледжання складальнікаў дакладу, лепшае рашэнне ў дадзенай сітуацыі - падоўжыць дзеянне дарожнай карты на 2-3 года.

- Калі мы прапануем падоўжыць дарожную карту, мы гаворым пра тое, што Беларусь згаджаецца з тым, што трэба далей працаваць над працягам рэформаў, - патлумачыў матывы такой прапановы Дунаеў. - Так, не паспелі, ня справіліся, але працуем над гэтым, прымаем міжнародную дапамогу, экспертную падтрымку. У гэтым логіка. Ці будзе гэта эфектыўным механізмам? Напэўна, ва ўсіх нас ёсць моцны скептыцызм. Можна, вядома, патрабаваць, каб часова замарозілі статус Беларусі. Але які статус? Умоўна прынятага члена? Еўрапейцы цяпер таксама не вельмі гатовыя да таго, каб прымаць жорсткія рашэнні ў адносінах да Беларусі, хоць яна і не дае шмат падставаў для аптымізму. На наш погляд, гэта самы мяккі варыянт рэагавання на сітуацыю. Спадзяюся, што, у рэшце, і грамадскасць, і ўлада зразумеюць, што ўсё гэта не для еўрапейцаў, а для нас. І акадэмічная свабода, і універсітэцкая аўтаномія таксама працуюць на гэта. Сярод універсітэтаў-лідараў няма ВНУ без дастатковага ўзроўню аўтаноміі.

"Адсутнасць кампетэнцый у людзей з дыпломамі - адна з самых сур'ёзных прычын, якая тармозіць вытворчасць і бізнес."

Ёсць розныя інтарэсы, розныя погляды ў краін-чальцоў Балонскага працэсу. Да прыкладу, што ў мадэрнізацыі адукацыі заінтэрэсавана сама краіна. Калі вам трэба, то мы гатовыя дапамагчы. Калі не - не сілком ж цягнуць у гэта светлую будучыню? Наша грамадства пагадзілася з адсутнасцю рэформаў, мадэрнізацый і адаптавалася да гэтага. Вялікага запыту цяпер няма, але ў перспектыве гэта непазбежна. Можна сябе ўсяляк супакойваць, пераконваць, што наша адукацыя самае лепшая ... Аляксандр Рыгоравіч кажа, што нам зайздросцяць. А хто зайздросціць? І ў чым? Заўсёды можна знайсці людзей, якія пахваляць з-за ветлівасці або па далёка небескарыслівай прычыне. Давайце глядзець цвяроза. Сусветнай банк праводзіў аналіз якасці вышэйшай адукацыі ў рэгіёне. І Беларусь апынулася чэмпіёнам па дэфіцыту кампетэнцый ў выпускнікоў. Працадаўцы лічылі, што адсутнасць кампетэнцый людзей з дыпломамі - адна з самых сур'ёзных прычын, якая тармозіць вытворчасць і бізнес. І выснова была такая: людзей з дыпломамі поўна, а кампетэнтных няма.

Рашэнне аб лёсе Беларусі ў Балонскім працэсе будзе прынятае ў траўні 2018 на саміце міністраў вышэйшай адукацыі ў Парыжы.

Аўтар: 

nv-online.info